Wnętrostwo u psa – objawy i leczenie
Wnętrostwo jest anomalią rozwojową, polegającą na niezstąpieniu jednego lub obu jąder do worka mosznowego. U nowonarodzonych szczeniąt – samców jądra nie znajdują się w mosznie; dopiero w ciągu kilku tygodni przesuwają się do niej i w wieku około 6 tygodni u większości samców są już wyczuwalne, choć nierzadko proces ten trwa dłużej. Jeżeli w wieku 6 miesięcy oba jądra nie znajdują się w mosznie, mówimy o wnętrostwie. Jak można pomóc psu w takiej sytuacji?
Wnętrostwo u psa – geneza zaburzenia
Zrozumienie zjawiska wnętrostwa należy poprzedzić zapoznaniem się z anatomią męskich narządów płciowych psa. Składają się one z dwóch podstawowych zespołów: wewnętrznego i zewnętrznego. Wewnętrzne narządy płciowe obejmują:
- Jądra (gonady męskie) – parzysty narząd wytwarzający gamety męskie (plemniki) oraz hormon męski (testosteron)
- Drogi wyprowadzające plemniki – 1. Parzyste najądrza, zbudowane z długich pojedynczych przewodów, w którym plemniki uzyskują zdolność poruszania się i po dojrzeniu są magazynowane; 2. Nasieniowody – parzyste, stanowiące przedłużenie przewodów najądrzy, uchodzące do cewki moczowej, którą nasienie wydostaje się na zewnątrz. Zakończone zgrubieniem, nazywanym bańką nasieniowodu
- Cewka moczowa, rozpoczynająca się od strony szyjki pęcherza moczowego, a kończąca się ujściem na żołędzi prącia
- Gruczoł krokowy (prostata) – u psów silnie rozbudowany; produkuje wydzielinę, zawierającą enzymy, cholesterol oraz mleczany. Środowisko tej wydzieliny jest przyjazne dla plemników, które wraz z nią składają się na ejakulat samca.
Zewnętrzne narządy płciowe obejmują:
- Prącie – narząd kopulacyjny samca, zbudowany z korzenia, trzonu i żołędzi, składającej się z części długiej i opuszki. Podczas pobudzenia płciowego części te wypełniają się krwią, wywołując wzwód. U psów występuje ponadto kość prąciowa (os penis), umożliwiająca kopulację przy niepełnym wzwodzie
- Moszna – worek skórny pomiędzy udami, przystosowany do umieszczenia w nim jąder. Przejście z jamy brzusznej do moszny to bardzo wąski przewód, zwany kanałem pachwinowym, w którego świetle znajduje się powrózek nasienny
- Napletek – fałd skórny, ochraniający żołądź prącia.
Kanałem pachwinowym jądro podczas zstępowania przesuwa się z jamy brzusznej w stronę moszny. Kanał ten jest drożny przez około 8-9 tygodni po urodzeniu, po czym rozpoczyna się proces jego zarastania. Trwa on do około 6 miesięcy życia szczeniaka, kiedy ulega całkowitemu zamknięciu. Do tego czasu jądro może cofać się do kanału i wracać z powrotem do moszny. Zdarza się to u szczeniaków przestraszonych lub zdenerwowanych, czasem przy podwyższonej temperaturze. Wówczas mówi się o tzw. jądrze wędrującym. Jeżeli cofnięte jądro nie wróci do moszny, a kanał zarośnie – nie ma ono powrotu, pies pozostaje wnętrem. Wnętrostwo może być jednostronne lub (rzadziej) obustronne.
Wnętrostwo u psa – objawy
Na ogół u psa nie występują objawy, które wskazywałyby na jądro zatrzymane w kanale pachwinowym. Można natomiast zauważyć brak jednego lub obu jąder w mosznie. Jest to widoczne na pierwszy rzut oka u psów krótkowłosych. U zwierząt z dłuższą sierścią nie da się zauważyć wnętrostwa, konieczne jest badanie palpacyjne lub rozgarnięcie sierści.
W przypadku pojawienia się zmian patologicznych lub zaburzeń na tle hormonalnym, będącymi skutkiem wnętrostwa, można zauważyć u psa różne objawy. Jądro ektopowe (czyli to, które nie zstąpiło) często ulega nowotworom. To z nimi związana jest większość objawów wnętrostwa u psa. Guzy nowotworowe produkują estrogeny, które odpowiadają za występowanie tych objawów. Do najbardziej typowych należy pojawienie się u samca cech typowych dla suki, np. powiększenie gruczołów sutkowych, wydzielanie zapachu przyciągającego inne samce, zmniejszenie napletka, nienaturalnie obfite linienie, anemia, degeneracja prostaty, itp.
Niekiedy zdarza się skręt jądra ektopowego. W takiej sytuacji występują objawy ostrego brzucha, przypominające inne niebezpieczne choroby, jak parwowiroza u psa czy skręt żołądka u psa. Dochodzi do tego wysoka temperatura, wymioty, rozdęcie powłok brzusznych i apatia, będąca objawem w zasadzie większości psich chorób (p. nosówka u psa, nużyca u psa).
Lekarz weterynarii rozpoznaje wnętrostwo na podstawie badania palpacyjnego moszny i pachwin, a ostateczną diagnozę stawia po wykonaniu badania USG jamy brzusznej. Umożliwia ono dokładną lokalizację jądra ektopowego, a także ewentualnych zmian nowotworowych lub skrętu.
Wnętrostwo u psów – leczenie
Hodowcy psów rasowych nie podejmują leczenia wnętrostwa. Zazwyczaj przeprowadzany jest jeden zabieg – usunięcia jądra ektopowego i kastracja samca, ponieważ wnętry, zarówno jednostronne, jak i obustronne, nie mogą być zakwalifikowane do hodowli z uwagi na wysoką odziedziczalność tej cechy. Podobnie przy dziedzicznych schorzeniach oczu, jak np. wiśniowe oko u psa, wykonuje się zabieg operacyjny ze względów li tylko zdrowotnych, natomiast zwierzę takie należy wykluczyć z hodowli.
U niektórych psów lekarze weterynarii wykonują operację przeniesienia zatrzymanego jądra do moszny, jednak – właśnie z uwagi na dziedziczność – nie są to praktyki zalecane, a samiec taki nie powinien być reproduktorem. Niewskazane są również metody farmakologiczne, polegające na podawaniu wysokich dawek testosteronu i innych hormonów, bowiem zostaje zaburzona gospodarka hormonalna, zaś metody te uchodzą za nieskuteczne. Zresztą wszelkie medyczne metody sprowadzenia jądra do moszny uznawane są za nieetyczne, chyba że chodzi jedynie o estetykę. Jeżeli właścicielowi na niej nie zależy, najsłuszniejszym postępowaniem jest zabieg kastracji psa.
Jedynym dopuszczalnym sposobem jest masaż w kierunku od kanału pachwinowego do moszny u młodego szczeniaka, ale jego skuteczność uzależniona jest od wieku. Jak już wiadomo, około 8-9 tygodnia życia kanał pachwinowy zaczyna zarastać i z upływem czasu sprowadzenie jądra może być coraz trudniejsze, a u samca w wieku 6 miesięcy – niemożliwe.
Wnętrostwo u psa – powikłania
Jeżeli z jakichś powodów właściciel nie podejmie radykalnego leczenia psa (nie zdecyduje się na jego kastrację), wówczas naraża go na ryzyko pojawienia się wspomnianych już nowotworów jąder. Zaczynają się one rozwijać w wieku około 5 – 7 lat; jądro ektopowe ulega degeneracji, a rodzajów zagrażających nowotworów jest kilka: guzy z komórek Leydiga lub Sertoliego (ten ostatni stanowi połowę wszystkich nowotworów stwierdzanych w jądrze ektopowym), bądź nasieniaki.
Jądro ektopowe wytwarza testosteron, ale nie produkuje plemników. Proces spermatogenezy jest upośledzony lub zatrzymany z uwagi na zbyt wysoką temperaturę wewnątrz jamy brzusznej – około 3 stopnie wyższą niż w worku mosznowym. Nie zmniejsza się natomiast ilość wytwarzanego testosteronu, a to z kolei zaburza spermatogenezę w drugim jądrze i w rezultacie pies staje się słabo płodny lub bezpłodny. Z powodu nadprodukcji testosteronu wnętry często mają wzmożony popęd płciowy, odznaczają się nadpobudliwością, a niekiedy nawet agresją, są drażliwe i nerwowe. Rzadkim, ale możliwym powikłaniem na tle nerwowym jest padaczka u psa.
Wspomniany już skręt jądra również jest niebezpiecznym, nagłym powikłaniem. Dochodzi tu do skręcenia się jądra wokół osi poziomej, a to zamyka naczynia krwionośne, powoduje obfite krwawienia do miąższu jądra, wreszcie do jego martwicy. Oprócz zespołu ostrego brzucha objawem jest powolny, ostrożny i sztywny chód, podobny do poruszania się psa ze schorzeniami kręgosłupa (p. zespół końskiego ogona u psa).
Jedynym słusznym rozwiązaniem jest całkowita kastracja. Wbrew obiegowym opiniom, jest to zabieg bezpieczny i eliminuje ryzyko pojawienia się guza. Przed operacją lekarz weterynarii wykonuje badanie USG jamy brzusznej w celu określenia lokalizacji jądra ektopowego; w zależności od jego położenia zapada decyzja o metodzie zabiegu. Niezależnie od niej, operacja przebiega w znieczuleniu ogólnym, dlatego psa należy do niej odpowiednio przygotować. Powinien być on na czczo, a pić wodę może najpóźniej na dwie godziny przed podaniem znieczulenia. Po kastracji pies dochodzi do pełnej sprawności w ciągu 7 – 10 dni.
Dziedziczność wnętrostwa: co warto wiedzieć?
Wnętrostwo to nie tylko anomalia rozwojowa dotycząca narządów płciowych psa, ale również problem o wyraźnym podłożu genetycznym. Odziedziczalność wnętrostwa sprawia, że wada ta może pojawiać się w kolejnych pokoleniach, nawet jeśli u rodziców jądra znajdują się prawidłowo w mosznie. Dotyczy to zarówno przypadków takich jak jednostronne wnętrostwo, gdzie występuje jedno jądro zatrzymane, jak i poważniejszych form, czyli obustronne wnętrostwo.
Mechanizm dziedziczenia nie jest do końca poznany, jednak wiadomo, że zaburzenia w procesie zstępowania jąder przez kanał pachwinowy mogą mieć podłoże genetyczne. W efekcie jedno lub oba jądra mogą pozostać jako jądro ektopowe w jamie brzusznej albo przemieszczać się jako tzw. jądro wędrujące. Tego typu nieprawidłowości wpływają nie tylko na budowę, ale i funkcjonowanie organizmu - mimo że testosteron jest nadal produkowany, to zaburzone warunki termiczne uniemożliwiają prawidłową pracę jąder.
Z punktu widzenia hodowli psów ma to ogromne znaczenie. Samce, u których stwierdzono jądro zatrzymane, nie powinny być dopuszczane do rozrodu, nawet jeśli wada dotyczy tylko jednego jądra. Rozmnażanie takich osobników zwiększa ryzyko przekazywania wad kolejnym szczeniętom, co prowadzi do utrwalania problemu w populacji. Co więcej, wnętrostwo niesie za sobą ryzyko poważnych konsekwencji zdrowotnych, takich jak nowotwory jąder czy zaburzenia hormonalne wynikające z nieprawidłowej równowagi między testosteronem a estrogenami. Dlatego świadoma selekcja hodowlana i eliminowanie takich przypadków są kluczowe dla zdrowia przyszłych pokoleń psów.
Profilaktyka i odpowiedzialna opieka
Profilaktyka wnętrostwa nie polega na zapobieganiu samej wadzie, lecz na szybkim jej wykryciu i ograniczeniu skutków zdrowotnych. Kluczową rolę odgrywa tutaj czujność właściciela oraz regularna kontrola rozwoju narządów płciowych psa już na etapie, gdy pies jest jeszcze szczenięciem. Wczesna reakcja pozwala wdrożyć odpowiednie leczenie wnętrostwa i uniknąć poważnych powikłań.
Najważniejsze elementy odpowiedzialnej opieki to:
Regularna obserwacja szczenięcia - należy sprawdzać, czy jądra przemieszczają się prawidłowo przez kanał pachwinowy do moszny; brak jednego lub obu jąder może wskazywać na jądro zatrzymane
Wczesna diagnostyka wnętrostwa - w przypadku wątpliwości konieczna jest wizyta u weterynarza, który przeprowadzi badanie palpacyjne oraz badanie USG jamy brzusznej w celu zlokalizowania jądra ektopowego
Reakcja na objawy wnętrostwa - takie jak zmiany hormonalne, powiększenie gruczołów sutkowych, anemia, degeneracja prostaty czy nietypowe zachowanie samca
Zapobieganie powikłaniom - nieleczone jądro ektopowe zwiększa ryzyko wystąpienia groźnych stanów, takich jak nowotwory jąder, skręt jądra czy ostry brzuch wymagający natychmiastowej interwencji
Decyzja o leczeniu - najczęściej rekomendowana jest kastracja psa, obejmująca zabieg usunięcia jądra, który eliminuje źródło problemów hormonalnych i znacząco zmniejsza ryzyko chorób
Odpowiedzialność hodowlana - samce dotknięte wnętrostwem nie powinny być wykorzystywane w hodowli psów, aby ograniczyć odziedziczalność wnętrostwa
Świadoma opieka nad samcami z tą wadą to nie tylko leczenie wnętrostwa, ale także działania zapobiegające dalszemu rozprzestrzenianiu się problemu. Dzięki właściwej diagnostyce i odpowiednio wcześnie podjętym decyzjom można skutecznie chronić zdrowie psa i zapobiec poważnym konsekwencjom w przyszłości.